نمایش “مکبثالدوله” با نگاهی نوآورانه، شخصیتهای شکسپیری را در بستر تاریخی ایران قرار میدهد و با تلفیق نمایش سنتی، روایتی تازه از قدرت، تاریخ و طنز خلق میکند. همچنین پروژه جدید شیخی، با محوریت خانه هنرمندان، تلاش دارد تاریخ را از دل معماری و خاطره بیرون بکشد و با زبان طنز، آن را به صحنه نمایش بیاورد.
حامد شیخی کارگردان و بازیگر این نمایش درباره مضمون اثر در گفت و گو با راوی هنر، گفت: فضای نمایش، سنتی و ایرانی است. ما پایان تراژدی مکبث را نقطه آغاز یک نمایش تازه قرار دادیم؛ جایی که مکبث بهجای کشته شدن، به پیشنهاد ندیم فرار میکند و همراه با لیدی مکبث و ندیم به ایران میآید.
این روایت تازه، شخصیتهای شکسپیری را در بستر تاریخی ایران در سال ۱۰۵۴ میلادی قرار میدهد؛ زمانی که عمادالدوله از خاندان آلبویه در قدرت بود. شیخی افزود: مطالعه تاریخی نشان داد که سال فروپاشی سلطنت مکبث با دوره حکومت آلبویه در ایران همزمان است. این همزمانی تاریخی بستری مناسب برای خلق طنز سنتی فراهم کرد.
در این نمایش، شخصیت «ندیم» که در نسخه اصلی محافظ لیدی مکبث است، به سبک «سیاه» در نمایشهای سنتی ایرانی بازآفرینی شده و نقش محوری در روایت جدید دارد. «مکبثالدوله» با بهرهگیری از زبان طنز، موسیقی سنتی و طراحی صحنه ایرانی، تلاش دارد تا مخاطب را با تلفیقی از ادبیات کلاسیک غربی و فرهنگ نمایشی ایرانی درگیر کند.
حامد شیخی، نویسنده، کارگردان و بازیگر نمایش «مکبثالدوله»، درباره بزرگترین چالشهای اجرای این اثر گفت: «دو چالش اصلی داشتیم؛ یکی درونمایهای و دیگری اجرایی و بصری.
وی با اشاره به چالش اجرایی اثر افزود: ما تلاش کردیم برخی شیوههای نمایش سنتی ایرانی را که امروزه کمتر اجرا میشوند، احیا کنیم. از جمله پیشپردهخوانی به سبک استادان قدیمی مانند پرویز خطیبی، عزتالله انتظامی و مرتضی احمدی. این شیوه در میانه نمایش، با ایجاد فضایی تازه، خستگی مخاطب را میزدود و روایت را به مرحلهای جدید میبرد. در این نمایش، خود مکبث با اجرای یک پیشپردهخوانی و رقص بصری، مخاطب را با فضای دوران آلبویه آشنا میکند.
شیخی در ادامه به چالش درونمایهای نمایش اشاره کرد و گفت: مسئله اصلی، تکرار تاریخ است. ما نشان دادیم که جاهطلبی و قدرتطلبی مکبث در اسکاتلند، با همان الگو در ایران نیز تکرار میشود. مکبث در این روایت، همانند گذشته، به سراغ خلفای ایران میرود و این پرسش را مطرح میکنیم که اگر امروز هم مکبثی وجود داشت، شاید همان مسیر را طی میکرد. این بازتاب تاریخی، نقدی بر چرخههای تکرارشونده قدرت در جوامع مختلف است.
نمایش “مکبثالدوله” با تلفیق ادبیات کلاسیک و نمایش سنتی ایرانی، تلاش دارد تا مخاطب را با لایههای تاریخی، فرهنگی و اجتماعی درگیر کند و نگاهی تازه به مفاهیم قدرت، جاهطلبی و تاریخ بیندازد.
تماشاخانه سنگلج، بخشی از هویت نمایش ماست
شیخی کارگردان این اثر با تأکید بر نقش کلیدی تماشاخانه سنگلج در شکلگیری فضای اجرایی نمایش، گفت: اگر جایی غیر از سنگلج اجرا میکردیم، شاید این کار نمیتوانست به این شکل اجرا شود. ما بیشتر مدیون سالنمون هستیم، مدیون تماشاخانه سنگلج.
او با اشاره به امکانات خاص این سالن افزود: برخی از دوستانی که در سنگلج اجرا میکنند، متأسفانه از این امکانات استفاده نمیکنند و نمایش را به سبک بلکباکس روی صحنه میبرند. اما من تلاش کردم از ظرفیتهای صحنه سنگلج در خدمت نمایش استفاده کنم.
وی همچنین خاطرنشان کرد که فضای سنتی، قدمت تاریخی و ویژگیهای فنی سنگلج، این سالن را به مکانی منحصربهفرد برای اجرای آثار نمایشی تبدیل کرده است. او گفت: من حتی روز اول به خانم مقتدی هم گفتم که غیر از سنگلج نمیتوانم مکبثالدوله را جای دیگری اجرا کنم و همچنین از مدیریت و تیم اجرایی تماشاخانه سنگلج بابت فراهم آوردن شرایط مناسب برای اجرای این اثر قدردانی کرد.
وی در پاسخ به پرسشی درباره نقش موسیقی در انتقال فضای طنز و تاریخ، گفت: موسیقی نمایش دو بخش دارد؛ بخشی از آن با استفاده از تنبک و تا حدودی سنتور، فضای طنز را القا میکند و بخش دیگر که بیشتر متکی بر سنتور است، به فضاسازی تاریخی، روایت تکرار تاریخ و القای حس رعب و وحشت نهفته در دل تاریخ میپردازد.
او با تأکید بر اهمیت موسیقی در شکلگیری فضای نمایشی، از همکاری محمدرضا طاهرزاده، فرزند زندهیاد منوچهر طاهرزاده، قدردانی کرد و افزود: ایشان در این زمینه بسیار کمک کردند و همچنین از نوازنده ضرب عزیز، آقای مهدی محتشم، نیز سپاسگزارم.
شیخی، کارگردان نمایش “مکبثالدوله”، در پاسخ به پرسشی درباره برنامههای آینده این اثر نمایشی، گفت: هنوز تصمیم قطعی برای اجرا در شهرهای دیگر نگرفتهایم، اما میدانم که در برخی شهرها مخاطب این نمایش را داریم و قطعاً در این زمینه تلاش خواهیم کرد. همچنین اقداماتی برای حضور در چند جشنواره انجام شده و امیدواریم بتوانیم نمایش را در آنها اجرا کنیم.
وی همچنین از پروژههای آینده خود سخن گفت و افزود: همانطور که در مراسم افتتاحیه اشاره کردم، پروژه بعدی من نمایشی است که تاریخچه خانه هنرمندان را با رویکردی طنزآمیز روایت میکند. در این اثر، شخصیتهایی چون میرزا رضای کرمانی، کامران میرزا و پرویز خطیبی حضور دارند و داستان در فضای همان ساختمان شکل میگیرد. همچنین اشاراتی به استاد بهروز غریبپور نیز در نمایش وجود دارد؛ کسی که شمع افتتاحیه نمایش “مکبثالدوله” را روشن کرد.
شیخی در پایان از طرح یک نمایش دیگر خبر داد که به بازخوانی داستان سیاوش از منظر طنز میپردازد و گفت: این اثر، نگاهی تازه به ارتباط میان شخصیت سیاه در نمایشهای سنتی و سیاوش دارد؛ ارتباطی که بسیاری معتقدند بازنمایی نمادین از قهرمان اسطورهای ایران است.
