یک مقاله یا پژوهش به تنهایی امکانِ جریان‌سازی ندارد

به گزارش سایت خبری راوی هنر، سمینارها و همایش‌های علمی پژوهشی بخش لاینفک هر جشنواره هنری هستند و چهل و سومین دوره جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر نیز از این قاعده مستثنی نبود از اینرو به این بهانه، گفتگویی مفصل با سید جواد روشن مدیر بخش پژوهش و دبیر علمی سمینار علمی پژوهشی دوره اخیر جشنواره تئاتر فجر انجام دادیم تا در جریان کم و کیفِ این بخش از رویداد و چالش‌های حوزه پژوهش قرار بگیریم.
جواد روشن، در سخنان ابتدایی، در خصوص میزان تاثیرگذاری بخش پژوهش ضمن اشاره به نبودِ آمار و معیارِ مدون از تأثیرگذاری یک اتفاق در همه بخش‌های تئاتر کشور، گفت: واقعا آمار مشخصی وجود ندارد. همانطور که در حوزه‌های دیگر هم نمی‌توان نسبت به نتیجه یک چیز، آمارِ مشخصی داشت. به طور مثال: نمی‌توان از تاثیر حضور گروه‌های نمایشی خارجی در یک رویداد، فارغ از قوی یا ضعیف بودن آثارشان آماری داشت. این مسئله راجع به نمایشگاه‌ها و حتی اجراهای روی صحنه هم صادق است. درباره هيچکدام از اینها نمی‌توان به شکل آماری و مستند از تأثیرگذاریِ شان بر بدنه تئاتر حرف زد. فقط می‌توان راجع به تاثیراتِ آنها به حدس و گُمان پناه برد. گاهی هم زمان طولانی‌تری برای نشان دادنِ تاثیر یک اتفاق لازم است و در کوتاه‌مدت، ممکن نیست. در نتیجه، نبود آمار و معیار برای تأثیرگذاری فقط مختص به امر پژوهش نیست.
او افزود: گاهی پژوهش‌ها به شکل کتاب و غیره منتشر می‌شود، اتفاقی که می‌افتد این است که گاهی با مراجعه دانشجویان و سایر پژوهشگران می‌تواند اثربخشی خودش را نشان بدهد. مضاف بر اینکه پژوهش‌ها، حوزه‌های مختلفی در عرصه تئاتر را در بر می‌گیرند. بنابراین از میزان تأثیرگذاری پژوهش‌ها نمی‌توان آمارِ دقیقی ارائه داد با اینحال، اثرگذاریِ آنها را هم نمی‌توان کتمان کرد.
این پژوهشگر با اشاره به سخنانِ خودش در افتتاحیه سمینار علمی پژوهشی جشنواره تئاتر فجر خاطرنشان کرد: گاهی یک پژوهشگر با ارائه یک مقاله، طرحِ موضوع می‌کند یا من به عنوانِ یک برگزارکننده، با قبولِ یک مقاله برای یک رویداد در نظر دارم تا توجهات را به سمتِ یک مسئله بیشتر جلب کنم تا بتواند تبدیل به یک جریان شود. این جریان‌سازی می‌تواند از طریقِ رسانه‌ها اتفاق بیافتد و این پرسشگری از وظایفِ رسانه است. همانطور که راجع به تاثیراتِ این پژوهش‌ها جویا می‌شود، از خودِ این پژوهش‌ها، پیشنهادات و نکاتی که در آنها مطرح می‌شود هم از کسانی که باید پاسخگو باشند، پیگیری صورت بگیرد. بعضی اوقات، مخاطبانِ این پرسش‌ها، مسئولانِ تئاتری، دانشگاه‌ها و هنرمندان هستند و این بستگی به آن پژوهش دارد. این جریان‌سازی می‌تواند تاثیرِ مطلوب بگذارد وگرنه یک پژوهشگر به صرفِ ارائه یک مقاله به تنهایی امکانِ جریان‌سازی نخواهد داشت.
این کارگردان تئاتر راجع به نسبتِ پژوهش‌ها با بدنه تئاتر و چالش‌های پیش‌روی گروه‌های نمایشی برای ساخت یک نمایش عنوان کرد: درک می‌کنم که گاهی احساس می‌شود جریان تئاتر دارد مسیرِ خودش را می‌رود و جریانِ پژوهش هم دارد مسیرِ خودش را می‌رود. انگار دو جریانِ موازی هستند. این نگاه وجود دارد و شاید هم بیراه نباشد. اما این همه موضوع نیست و نیاز به گفت و گو دارد.
او ادامه داد: زمانی هست که من به عنوانِ پژوهشگر دارم درباره یک مسئله تئوری صحبت می‌کنم و مثلا مجموعه آثار یک نویسنده را مورد توجه قرار می‌دهم. این نگاه، لزوما با جریان ساختِ یک نمایش در کشور ارتباطِ مستقیمی ندارد. از این رو، برخی پژوهش‌ها، پژوهش‌های کتابخانه‌ای است که بیشتر در حوزه دانشگاهی و نظری می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. جنسِ دیگری از پژوهش‌ها وجود دارد که آن را «کاربردی» می‌نامیم و بیشتر، متوجهِ مسائلِ مبتلابه تئاتر است. اینها پژوهش‌هایی هستند که به سیاست‌گذاری و جریانات تئاتری و غیره می‌پردازند. اینها می‌تواند بر بدنه تئاتر هم تاثیر داشته باشد.
کارگردان نمایش «قتل آقای کاف» از عدم علاقه مسئولان تئاتری به مطالعه مقالات علمیِ این حوزه پرده برداشت و گفت: فرض کنید من مقاله‌ای درباره جریان تئاتر خصوصی و تاثیرِ آن نوشته‌ام. بخشی از محتوای این مقاله به مسئولان تئاتریِ سیاست‌گذار و مدیران این تماشاخانه‌ها برمی‌گردد و متأسفانه، تجربه نشان داده است که آنها تمایلی به مطالعه این پژوهش‌ها فارغ از کیفیتِ مقالات ندارند. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی پژوهش های مختلفی منتشر می‌کنند که معمولا از طرفِ مدیرانِ بالادستی جدی گرفته نمی‌شود و این نگاه در میان آن‌ها وجود دارد که ما خودمان می‌دانیم باید چه کنیم! اینگونه خودشان را بی‌نیاز از مطالعه این پژوهش‌ها می‌دانند. و یا حتی خودشان هم قبل از هر اقدام نیازی به مطالعه و پژوهش های جدی نمی بینند. همچنین مجموع شرایط حاکم بر عرصه مدیریت فرهنگ و هنر در بخش های مختلف و تجربه مدیریت تئاتر در حداقل یک دهه گذشته نشان می دهد مدیریت تئاتر در کشور، مدیریتِ تصمیم های لحظه‌ای و برنامه های کوتاه‌مدت است. زیرا عمر مدیریت ها کوتاه است (میانگین دو سال) و معمولا یک مدیر در شرایطی قرار می‌گیرد که باید به سرعت، مسائلی را حل و فصل کند و اغلب این مسائل، بودجه‌ای، اجرایی و جشنواره‌ای است. بنابراین مجالی برای انجامِ کارِهای بلند مدت و بررسی این پژوهش‌ها نمی‌ماند. این فاصله دارد مانع ایجاد می‌کند و این مشکل الزاما به خود پژوهش مربوط نیست. بلکه مسئله در رابطه و مواجهه دیگران با پژوهش‌هاست. برخی برای اینکه صورت مسئله را پاک کنند و مسیرشان را از پژوهش جدا کنند، از کاربردی نبودنِ پژوهش‌ها سخن می‌گویند که ابتدای صحبتم، به این موضوع اشاره کردم.
مدیر انتشارات نمایش اداره کل هنرهای نمایشی درباره چالش‌های برگزاری نشست‌ها و رویدادهای تخصصی آموزش تئاتر متذکر شد: از چالش‌ها، یکی همین انتخاب موضوع است که آیا کاربردی هست یا نیست؟ ما سعی می‌کنیم در برنامه‌هایی که می‌گذاریم، نسبتی به مسائلِ روزِ تئاتر داشته باشیم. گاهی مخاطب‌شناسی متفاوتی در نظر داریم. گاهی برای افزایشِ دانشِ جوانان است. گاهی می‌خواهیم موضوعی مبتلابه هنرمندانِ تئاتری را مد نظر قرار بدهیم. گاهی مخاطب خودِ مسئولان تئاتری و سیاستگذاران هستند. گاهی هم می‌خواهیم به مسئله‌ای بپردازیم که کارآمد باشد. همچنین با توجه به تغييرِ سبکِ زندگیِ و افزایش ارتباطات نوین و هم نگاهِ حاکم بر تئاتر، در شرایطی هستیم دیگر نمی‌توان انتظار داشت این نشست‌ها در سالنی مملو از جمعیت برگزار شود. بعضی‌ها راهکار را در حضورِ چهره‌ها می‌دانند. همانند آنچه در تئاتر اتفاق افتاده است. ولی ما باید سراغِ کسانی برویم که حرفی درست و علمی برای گفتن دارند. این نکته مهمی است و نباید اهمیت این مسئله را فدای تعداد مخاطب کرد.
جواد روشن در سخنان پایانی از معرفی و انتشار سه کتاب در جشنواره چهل و سوم تئاتر فجر خبر داد و گفت: همانطور که در اخبار خواندید، سه کتاب در این دوره در دستِ انتشار است. دو عدد از آنها، مجموعه نمایشنامه‌های برگزیده و تقدیرشده بخش نمایشنامه‌نویسی چهل و سومین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر است که در مجموع شامل شش نمایشنامه است که کارِ فنی این آثار انجام شده است و به زودی، وارد مرحله چاپ خواهد شد و کتاب دیگر یک کتاب تئوری به نام «اقتباس در تئاتر معاصر» نوشته فِرانسیس بِبِچ با ترجمه مجید کیانیان است. در حوزه اقتباس، کتاب‌های زیادی نداریم و به طورِ قطع، این کتاب موردِ استقبالِ مخاطبان قرار خواهد گرفت.